Duimbasisartrose

Je draait de deksel van een pot appelmoes, steekt de sleutel in het slot of knijpt een wasknijper open, en daar is hij weer: een zeurende pijn diep aan de basis van je duim. In de ochtend is je duim stijf, en na een middag tuinieren zeurt hij nog uren na. Vaak zit daar duimbasisartrose achter. Het woord dat je dan meestal te horen krijgt, is slijtage. Dat klinkt alsof je duim op is en er niets meer aan te doen valt. Gelukkig zit het anders in elkaar.

Op deze pagina lees je wat er in je duim gebeurt, waarom vooral vrouwen rond de vijftig het krijgen en waarom een foto zo weinig zegt over hoeveel pijn je hebt. We zijn ook eerlijk over wat een spalk, oefeningen of een injectie wel en niet voor je kunnen doen.

Wat is duimbasisartrose?

Onderaan je duim, vlak bij je pols, zit een bijzonder gewricht. Daar sluit het middenhandsbeentje van je duim aan op een klein handwortelbeentje. Het gewricht heeft de vorm van een zadel, en daardoor kan je duim bijna alle kanten op: naar je wijsvinger, naar je pink en in een rondje. Zo kun je knijpen, grijpen en draaien. Tegelijk komt er bij elke knijpbeweging flink wat druk op dit kleine gewricht te staan.

Bij duimbasisartrose verandert dat gewricht. Het kraakbeen wordt dunner en ruwer, het bot eronder past zich aan en aan de randen kan wat extra bot groeien. Ook het slijmvlies aan de binnenkant doet mee en kan af en toe geprikkeld raken. Artrose is dus geen versleten onderdeel, maar een proces in het hele gewricht [1]. Het woord slijtage klopt ook om een andere reden maar half. In een groot bevolkingsonderzoek zat artrose in de vingers meestal aan beide handen, en kwam duimbasisartrose zelfs vaker voor in de linkerhand dan in de rechter. Gebruik alleen verklaart artrose dus niet [2]. Wil je de uitleg van huisartsen er nog eens rustig bij pakken, lees dan over artrose in je hand op Thuisarts.

Vaak zit er ook artrose in de vingergewrichten, met de bekende dikke knokkels bovenaan je vingers. Deze pagina gaat vooral over de duimbasis, maar veel adviezen gelden voor je hele hand. Pijn rond je duim kan ook een andere oorzaak hebben, zoals een geprikkelde pees of een beknelde zenuw. Een overzicht daarvan vind je bij onze pols- en handklachten.

Herken je deze klachten?

Duimbasisartrose begint meestal sluipend. Eerst merk je het alleen als je kracht zet: de dop van een fles, een stugge rits of de snoeischaar. Later zeurt je duim ook na, op de bank of in bed. De pijn zit diep aan de basis van je duim, aan de kant van je handpalm vlak bij je pols.

Het lastige is dat de klachten golven. Je hebt weken waarin het meevalt, en dan ineens een periode waarin je duim dik, warm en gevoelig is. Klinkt grillig, en dat is het ook. Bij een deel van de mensen verandert met de jaren ook de vorm: de basis van de duim wordt breder en de duim gaat wat anders staan. Dit zijn de klachten die we het vaakst horen:

Hoe krijg je duimbasisartrose?

Veel mensen denken bij artrose in de duim aan iemand die zijn leven lang zwaar met zijn handen heeft gewerkt, zoals een timmerman of een slager. Die krijgen het ook, maar het beeld klopt maar half. In een groot Amerikaans onderzoek onder mensen die aan hun duimbasis werden geopereerd, was ruim driekwart vrouw, en de meesten waren van middelbare leeftijd of ouder [3]. De typische patiënt is dus eerder een vrouw van rond de vijftig dan een bouwvakker.

Erfelijkheid speelt een duidelijke rol: had je moeder, vader, broer of zus het, dan is de kans groter dat jij het ook krijgt. Ook overgewicht en roken hingen in dat onderzoek samen met een hogere kans [3]. Daarnaast hebben sommige mensen van nature een soepel duimgewricht met wat lossere banden. Dan kan de duim bij knijpen net iets verschuiven in het gewricht, en dat verhoogt de kans op artrose [2].

En belasting? Hier zit een belangrijke nuance. Zwaar handwerk is meestal niet dé oorzaak van je artrose. Maar hoeveel last je hebt, hangt wél af van wat je van je duim vraagt in verhouding tot wat hij op dat moment aankan. Dat noemen we belasting en belastbaarheid. Een dag onkruid wieden of klussen met een tang vraagt veel van een gevoelige duim, en dat voel je de dagen erna. Onderzoekers vermoeden zelfs dat regelmatig gebruik je duim juist kan beschermen, omdat de spiertjes van de duimmuis het gewricht dan stevig op zijn plek houden [2]. Ja, echt: niet het gebruik is het probleem, maar hoe en hoeveel.

Wist je dat…

Een paar cijfers die laten zien dat duimbasisartrose anders in elkaar zit dan je misschien denkt [2,3,4]:

Hoe lang duurt het en wanneer moet ik naar de fysio?

Eerst het eerlijke antwoord: artrose gaat niet weg. Het kraakbeen in je duim groeit niet terug, en er is geen behandeling waarvan bewezen is dat hij de veranderingen op de foto afremt [4]. Sorry, dit is de vervelende waarheid. Over de jaren gaat handartrose op de foto bij bijna iedereen een stukje verder, al gaat dat bij de meeste mensen langzaam [2].

Maar je klachten zijn iets anders dan je foto. Handartrose verloopt bij iedereen anders, en de pijn komt en gaat [5]. Je kunt zelf invloed hebben op hoe vaak en hoe erg die slechte periodes zijn. Reken daarbij op maanden, niet op dagen. Een spalk helpt pas echt als je hem een paar maanden gebruikt, en oefeningen werken alleen zolang je ze blijft doen [4,5]. Het effect van oefenen is gemiddeld bescheiden, maar het is er wel [5].

Is een gewricht ineens rood, heet en dik en voel je je daarnaast ziek of heb je koorts? Bel dan dezelfde dag je huisarts. Ook tintelingen of een doof gevoel in je duim en vingers horen niet bij gewone duimbasisartrose, dus laat die apart nakijken. Toch zijn er ook zonder zulke signalen momenten waarop wachten geen zin meer heeft en je beter kunt langskomen:

Wat kun je zelf doen?

Het belangrijkste eerst: blijf je hand gebruiken. Vroeger kregen mensen met artrose vaak het advies om hun gewrichten zoveel mogelijk te sparen. Europese richtlijnen noemen dat idee inmiddels achterhaald. In plaats daarvan adviseren ze slim doseren: zware en lichte klusjes afwisselen, op tijd pauze nemen en hulpmiddelen gebruiken waar dat kan [5]. Denk aan een pottenopener, een dikkere pen, een verdikking om je sleutel of een kraan met een hendel. Draai een pot open met je hele hand in plaats van met duim en wijsvinger, en til een pan met twee handen. Klinkt als kleine dingen, we weten het. Maar opgeteld scheelt het je duim een hoop werk.

Daarnaast helpt het om je hand sterker te maken. Richtlijnen raden oefeningen aan voor iedereen met handartrose, voor de beweeglijkheid, voor de kracht en vooral voor de stevigheid van de duimbasis [1,5]. Het effect is bescheiden, en oefenen werkt beter onder begeleiding dan in je eentje [1]. Soms is je duim na het oefenen tijdelijk wat gevoeliger [4]. Dat is meestal onschuldig; doe de volgende keer iets minder en bouw rustiger op. Bij artrose in knie en heup is al langer bekend dat krachttraining bij artrose veilig is en helpt. Voor je duim werkt hetzelfde principe, alleen op kleinere schaal.

Een duimspalk kan veel schelen, als je er geduld mee hebt. In onderzoek hielp een spalk pas duidelijk tegen de pijn als mensen hem een paar maanden gebruikten, niet na een paar weken [4]. De Amerikaanse richtlijn beveelt een spalk voor de duimbasis sterk aan [1]. Welk model je kiest, maakt minder uit dan dat hij goed past. Je kunt hem bijvoorbeeld dragen bij zware klusjes of in de nacht [5].

Pijnstillers kunnen je door een slechte periode heen helpen. Een gel met een ontstekingsremmer die je op je duim smeert, is daarbij een goede eerste keus en geeft minder bijwerkingen dan tabletten [5]. Tabletten zoals ibuprofen zijn bedoeld voor korte periodes; overleg bij twijfel met je huisarts of apotheker. Veel mensen vinden warmte prettig, bijvoorbeeld door hun handen in de ochtend even in warm water te houden. Het bewijs daarvoor is dun, maar richtlijnen zien het als iets wat je gerust zelf kunt proberen [1,5].

Merk je dat je duim in drukke periodes meer opspeelt? Dat is geen verbeelding. Spanning zet je pijnsysteem gevoeliger, zoals we uitleggen in onze blog over meer pijn bij stress. Ook genoeg slaap helpt je om pijn beter te verdragen. Niet voor niets noemt de Amerikaanse richtlijn aandacht voor stemming, stress en slaap een onderdeel van een goede aanpak [1].

Zo pakken De Fysiovrienden duimbasisartrose aan

We beginnen met een gesprek. Welke handelingen lukken niet meer, wanneer doet het pijn en wat wil je weer kunnen? Daarna onderzoeken we je duim, je pols en je vingers. We kijken naar hoe ver je duim beweegt, hoeveel knijpkracht je hebt en hoe stevig de duimbasis blijft als je kracht zet. We letten ook op signalen die op iets anders wijzen, zoals een geprikkelde pees aan de duimkant van je pols of een beknelde zenuw. Een foto is daarvoor meestal niet nodig.

Met fysiotherapie werken we daarna aan drie dingen tegelijk. Je leert hoe je je duim slim gebruikt in jouw dagelijkse leven, van de keuken tot je werkplek. Je krijgt oefeningen die de spieren rond de duimbasis sterker en stabieler maken, en die we stap voor stap opbouwen. En we kijken samen welke hulpmiddelen en welke spalk bij jou passen. Is een spalk op maat beter voor jou, dan verwijzen we je naar een handtherapeut die hem voor je maakt.

Soms gebruiken we technieken uit de manuele therapie om je duim en pols soepeler te laten bewegen. Dat zien we als aanvulling op het oefenen, niet als vervanging. Wil je daarnaast werken aan je algemene kracht en fitheid, bijvoorbeeld omdat je ook in je knieën of heupen iets merkt, dan kun je terecht bij De Fitnessvrienden.

En wat als het langer duurt? Heb je na een paar maanden goed oefenen, slim doseren en een passende spalk nog steeds veel pijn, of kun je belangrijke dingen niet meer doen? Dan bespreken we samen met je huisarts of een verwijzing naar een handchirurg zinvol is. Bij duimbasisartrose is de meest gebruikte operatie het weghalen van het kleine handwortelbeentje aan de basis van je duim, en goede revalidatie daarna hoort er volgens de richtlijn gewoon bij [5]. Bij die revalidatie na een operatie begeleiden we je graag.